Dostosowanie wymagań edukacyjnych dla dziecka w spektrum autyzmu w przedszkolu i szkole

Pierwsze lata edukacji dziecka są niezwykle ważne dla jego dalszego rozwoju. To właśnie wtedy dziecko uczy się podstawowych umiejętności społecznych, rozwija komunikację i język, poznaje zasady funkcjonowania w grupie oraz stopniowo uczy się radzenia sobie z emocjami i pojawiającymi się trudnościami. Jest to czas pełen wyzwań zarówno dla dziecka, jak i jego rodziców. W przypadku dzieci o nieharmonijnym rozwoju wyzwania te stają się jeszcze bardziej widoczne. Dzieci w spektrum autyzmu często inaczej odbierają otaczający świat, mają trudności z adaptacją do zmian, funkcjonowaniem społecznym czy przetwarzaniem bodźców sensorycznych. Dlatego zarówno przedszkole, jak i późniejsza szkoła powinny zapewniać im odpowiednie warunki do nauki i codziennego funkcjonowania, uwzględniające ich indywidualne potrzeby rozwojowe oraz możliwości psychofizyczne.

Zapraszam do lektury
Monika Henkelman-Wiśniewska
pedagog specjalny, oligofrenopedagog
dyrektor NPP Effectis

Zaburzenia neurorozwojowe wymagają nie tylko wsparcia terapeutycznego, ale również odpowiedniego dostosowania środowiska edukacyjnego. Celem takich działań jest stworzenie dziecku optymalnych warunków do zdobywania nowych umiejętności, rozwijania samodzielności oraz budowania poczucia bezpieczeństwa. Równie ważne jest dbanie o komfort psychiczny dziecka i tworzenie pozytywnych doświadczeń związanych z edukacją już od najmłodszych lat. W dalszej części artykułu przyjrzymy się, czym są dostosowania wymagań edukacyjnych, jak wyglądają one w przedszkolu i szkole oraz czego rodzice mogą oczekiwać od placówek edukacyjnych swoich dzieci.

 

Chwila o przepisach

Co mówią przepisy?

Kwestia dostosowania wymagań edukacyjnych jest regulowana przez przepisy prawa oświatowego. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych, nauczyciel ma obowiązek dostosować wymagania edukacyjne do indywidualnych potrzeb rozwojowe i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych ucznia.

Dla dzieci z niepełnosprawnościami, niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem realizuje się tzw. kształcenie specjalne. Podstawę prawną stanowią tu m.in.:

• Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe – w szczególności art. 127, który nakłada na przedszkola i szkoły obowiązek zapewnienia dzieciom niepełnosprawnym warunków do nauki i wychowania zgodnie z ich potrzebami.
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych…:
  • 5: Zobowiązuje przedszkole oraz szkołę do zapewnienia realizacji zaleceń zawartych w orzeczeniu, odpowiednich warunków do nauki, sprzętu specjalistycznego i środków dydaktycznych.
  • 6: Nakłada na zespół nauczycieli i specjalistów obowiązek opracowania WOPFU (Wielospecjalistycznej Oceny Poziomu Funkcjonowania Ucznia) oraz IPET-u (Indywidualnego Programu Edukacyjno-Terapeutycznego). To właśnie w IPET wpisuje się konkretne formy i metody dostosowania pracy z dzieckiem.
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej… – które gwarantuje dziecku wsparcie i dostosowanie metod pracy przez nauczycieli oraz specjalistów (np. psychologa, pedagoga specjalnego, logopedę, innego terapeutę) w codziennym procesie edukacji.

Oznacza to, że szkoły oraz przedszkola mają prawny obowiązek organizować proces nauczania w taki sposób, aby dziecko mogło efektywnie uczestniczyć w zajęciach i rozwijać swoje możliwości, z uwzględnieniem występujących trudności oraz specjalnych potrzeb edukacyjnych.

Dostosowanie wymagań edukacyjnych może nastąpić na podstawie:

1. Orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego.
2. Orzeczenia o potrzebie indywidualnego nauczania.
3. Opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej, w tym poradni specjalistycznej.
4. Opinii wskazującej na specyficzne trudności w uczeniu się.
5. Rozpoznania indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia dokonanego przez nauczycieli i specjalistów,
6. Opinii lekarza dotyczącej ograniczonych możliwości wykonywania określonych ćwiczeń fizycznych.

W przypadku dzieci w spektrum autyzmu podstawą do organizacji wsparcia najczęściej jest orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydawane przez publiczną poradnię psychologiczno-pedagogiczną. Na jego podstawie placówka opracowuje Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET), który określa cele, formy wsparcia oraz sposoby dostosowania pracy do potrzeb dziecka.

 

Dostosowanie wymagań – co to właściwie znaczy?

W przypadku dzieci w spektrum autyzmu szczególne znaczenie ma właściwe rozumienie pojęcia „Dostosowanie wymagań edukacyjnych”. Bardzo często samo to określenie budzi w rodzicach trudne emocje i obawy. Rodzice zastanawiają się, czy ich dziecko będzie miało takie same szanse na zdobywanie wiedzy jak rówieśnicy oraz czy dostosowanie nie wpłynie negatywnie na jego rozwój i przyszłość edukacyjną. Warto więc podkreślić, że dostosowanie wymagań edukacyjnych nie polega na obniżaniu poziomu nauczania ani rezygnacji z realizacji podstawy programowej. Nie oznacza również „ulgowego traktowania” ucznia, zmniejszania wobec niego oczekiwań czy pomijania ważnych treści edukacyjnych. Istotą dostosowania jest takie zorganizowanie procesu nauczania, aby dziecko miało realną możliwość aktywnego uczestniczenia w zajęciach, rozumienia przekazywanych treści, rozwijania swoich umiejętności oraz osiągania sukcesów edukacyjnych na miarę swoich możliwości.

Dostosowanie nie dotyczy więc celów edukacyjnych, ale sposobu dochodzenia do nich. Oznacza to, że dziecko może potrzebować innej formy pracy, większej ilości czasu, dodatkowych wyjaśnień, wsparcia wizualnego czy bardziej przewidywalnej organizacji zajęć, aby móc skutecznie się uczyć.

Dzięki odpowiednio dobranym metodom pracy dziecko ma większą szansę rozwijać swoje mocne strony, budować poczucie kompetencji i doświadczać pozytywnych sytuacji związanych z nauką oraz funkcjonowaniem w grupie.

Dostosowanie nie dotyczy wyłącznie sposobu realizacji materiału wynikającego z podstawy programowej. Obejmuje ono również uwzględnienie indywidualnego sposobu funkcjonowania dziecka, w tym sposobu przetwarzania informacji, tempa pracy, specyfiki komunikacji oraz wrażliwości sensorycznej. Bardzo ważnym elementem jest także wspieranie rozwoju społecznego, emocjonalnego oraz samodzielności dziecka.

W przypadku dzieci w spektrum autyzmu trudności często nie wynikają z braku możliwości poznawczych, lecz z odmiennych sposobów odbierania i organizowania informacji, problemów z regulacją emocji, funkcjonowaniem społecznym czy adaptacją do zmian. Dlatego odpowiednie dostosowanie powinno pomagać dziecku nie tylko w nauce szkolnej, ale również w codziennym funkcjonowaniu w grupie rówieśniczej, budowaniu relacji oraz rozwijaniu poczucia bezpieczeństwa i sprawczości.

Dobrze dobrane wsparcie pozwala dziecku stopniowo rozwijać swoje kompetencje, budować pozytywne doświadczenia związane z edukacją oraz wzmacniać wiarę we własne możliwości.

 

IPET

Podstawą do uzyskania odpowiednich dostosowań edukacyjnych dla dziecka posiadającego Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego jest Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny, czyli IPET. Na podstawie orzeczenia szkoła lub przedszkole ma obowiązek opracować taki dokument dla każdego ucznia wymagającego kształcenia specjalnego. IPET jest obowiązkowym dokumentem tworzonym indywidualnie dla dziecka na dany etap edukacyjny – zwykle na okres wskazany w orzeczeniu.

Dokument ten określa cele edukacyjne i terapeutyczne, opisuje metody pracy i formy wsparcia, uwzględnia zalecenia specjalistów i dostosowuje organizację nauki do potrzeb dziecka i możliwości psychofizyczne dziecka.

IPET tworzony jest przez zespół nauczycieli i specjalistów pracujących z dzieckiem przy współudziale rodziców. Powstaje on na podstawie zaleceń zawartych w orzeczeniu z poradni psychologiczno-pedagogicznej oraz Wielospecjalistycznej Oceny Poziomu Funkcjonowania Ucznia (WOPFU), która pozwala dokładniej określić mocne strony dziecka, trudności oraz obszary wymagające wsparcia.

Bardzo ważne jest to, że rodzice mają prawo uczestniczyć w tworzeniu i zatwierdzaniu IPET-u oraz współdecydować o formach pomocy dla swojego dziecka. Nie jest to jedynie formalność, ale realny plan oddziaływań edukacyjnych i terapeutycznych, który powinien być systematycznie realizowany i monitorowany.

W NPP Effectis, ze względu na intensywność oddziaływań terapeutycznych obok IPETu  każde dziecko ma tworzony indywidualny program terapeutyczny na dany rok przeznaczony do konkretnej formy terapii uwzględniając założenia wynikające z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dziecka, m.in. terapii psychologicznej, pedagogicznej, logopedycznej, integracji sensorycznej, treningu umiejętności społecznych oraz dodatkowych oddziaływań terapeutycznych stymulujących rozwój dziecka. Stanowią one załączniki do IPETu i są podstawą do ewaluacji, które powinny być sporządzane i omawiane z rodzicami raz w semestrze – czyli minimum dwa razy w roku. Dzięki systematycznej ewaluacji postępów dziecka można ocenić czy zastosowane metody wsparcia faktycznie pomagają dziecku. W przypadku dzieci ze spektrum autyzmu mogą one robić duże postępy w jednej sferze, a niewielkie w innych. Ewaluacja pozwala więc ocenić skuteczność zastosowanych terapii, zauważyć nawet małe sukcesy dziecka, zapewnić spójność w oddziaływaniach oraz lepiej planować kolejne cele. Ewaluacja nie skupia się jedynie na wynikach w nauce. Obejmuje rozwój społeczny, emocjonalny, fizyczny czy poziom samodzielności dziecka. Minimum raz w roku przeprowadzana jest również diagnoza funkcjonalna.

 

Dostosowanie wymagań w przedszkolu

W Niepublicznym Punkcie Przedszkolnym Effectis, dziecko często po raz pierwszy ma styczność z funkcjonowaniem w grupie rówieśniczej, wielogodzinnym rozstaniem z rodzicem oraz koniecznością dostosowania się do zasad i oczekiwań nauczycieli czy specjalistów (logopedów, psychologów, terapeutów SI, fizjoterapeutów itd).  Dla wielu dzieci jest to duża zmiana rozwojowa i emocjonalna. W przypadku dzieci w spektrum autyzmu nowe środowisko może wiązać się z dodatkowymi trudnościami, stresem oraz poczuciem dyskomfortu. Niezwykle  ważne jest, aby dziecko czuło się w placówce wychowania przedszkolnego bezpiecznie i komfortowo. Celem dostosowania wymagań nie jest wyręczanie dziecka, ale stworzenie mu takich warunków, aby nowe miejsce stało się bardziej przewidywalne, spójne i dostosowane do jego indywidualnych potrzeb oraz możliwości. Dzięki temu dziecko ma większą szansę na budowanie poczucia bezpieczeństwa, rozwijanie samodzielności oraz pozytywnych doświadczeń związanych z edukacją.

Choć dostosowania często opierają się na podobnych elementach, zawsze powinny być indywidualnie dopasowane do konkretnego dziecka. Najczęściej obejmują:

• Wprowadzenie stałego planu dnia w sposób zrozumiały dla dziecka ( najlepiej w formie wizualnej);
• Dostosowanie komunikacji tak by wspierała dziecko i była dla niego zrozumiała;
• Dostosowanie wymagań do możliwości dziecka, zarówno pod kątem dzielenia materiału na mniejsze etapy czy indywidualizację czasu potrzebnego do wykonania zadania;
• Dbanie o środowisko sensoryczne, w którym przebywa dziecko: zadbanie o minimalizowanie dystraktorów, zapewnienie wsparcia w postaci słuchawek wyciszających, kącika wyciszeń czy zabaw sensorycznych;
• Wsparcie dziecka w kontaktach społecznych;
• Stwarzanie warunków do regulacji emocjonalnej i wspieranie dziecka w tym zakresie:
• Stworzenie indywidualnego systemu motywacyjnego – jeśli jest taka potrzeba.

W pracy z dzieckiem w spektrum autyzmu nauczyciele często wykorzystują pomoce wizualne, piktogramy, harmonogramy oraz jasne zasady organizujące dzień. Dzięki temu dziecko łatwiej rozumie, co będzie się działo, czego się od niego oczekuje i jakie są kolejne etapy aktywności.

Bardzo ważnym elementem dostosowania jest również uwzględnienie trudności sensorycznych. Niektóre dzieci mogą być szczególnie wrażliwe na hałas, tłok, intensywne światło czy dotyk. W takich sytuacjach pomocne może być ograniczenie nadmiaru bodźców lub umożliwienie dziecku chwilowego wycofania się do spokojniejszego miejsca.

Dostosowanie w placówce wychowania przedszkolnego obejmuje także współpracę z rodzicami oraz specjalistami. Regularna wymiana informacji pozwala lepiej rozumieć potrzeby dziecka i wspólnie ustalać skuteczne sposoby wsparcia zarówno w placówce, jak i w domu.

Warto podkreślić, że celem dostosowania nie jest wyręczanie dziecka ani obniżanie wymagań, ale stworzenie mu warunków do rozwijania samodzielności, budowania poczucia bezpieczeństwa oraz osiągania sukcesów na miarę jego możliwości.

W NPP Effectis bardzo często, mimo funkcjonowania dzieci w jednej grupie rówieśniczej, każde dziecko realizuje indywidualny plan dnia dostosowany do swoich potrzeb i możliwości. Oprócz nauczyciela prowadzącego na grupie obecni są terapeuci wspierający dzieci podczas zajęć grupowych. Ich zadaniem jest między innymi modelowanie prawidłowych zachowań, wspieranie komunikacji, pomoc w regulacji emocji oraz indywidualne dostosowywanie zadań do możliwości konkretnego dziecka. W  placówce prowadzona jest ciągła obserwacja pedagogiczna i psychologiczna..  Nauczyciele mają obowiązek bieżącego monitorowania rozwoju dziecka. Informacja o postępach jest przekazywana rodzicom ustnie lub/i pisemnie w formie wskazówek/zaleceń. Diagnoza gotowości szkolnej jest wykonywana 2 razy w ciągu roku (przełom września i października oraz w kwietniu). Nauczyciel ma obowiązek przygotować dla rodziców oficjalny dokument: „Informację o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej”.

 

Dostosowanie wymagań w szkole podstawowej

Rozpoczęcie nauki w szkole podstawowej jest dla dziecka w spektrum autyzmu dużą zmianą. Pojawia się więcej obowiązków, nowych zasad, większa liczba uczniów oraz konieczność odnalezienia się w bardziej wymagającym środowisku. Dla wielu dzieci trudne mogą być hałas, częste zmiany aktywności, konieczność pracy w grupie czy rozumienie społecznych zasad panujących w klasie.

Dlatego dostosowanie wymagań edukacyjnych w szkole podstawowej ma ogromne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania i rozwoju dziecka. Jego celem jest stworzenie takich warunków, aby uczeń mógł aktywnie uczestniczyć w zajęciach, rozumieć materiał i osiągać sukcesy edukacyjne zgodnie ze swoimi możliwościami.

Warto zaznaczyć, że dostosowanie powinno dotyczyć przede wszystkim form i metod pracy z uczniem, a zdecydowanie rzadziej samych treści nauczania. Nie może ono prowadzić do obniżania wymagań wobec uczniów z normą intelektualną ani rezygnacji z realizacji podstawy programowej. Celem jest zmiana sposobu przekazywania wiedzy i organizacji pracy tak, aby dziecko mogło efektywnie się uczyć.

W praktyce bardzo często dostosowania obejmują:

• Zapewnienie wsparcia nauczyciela wspomagającego/współorganizującego kształcenie, który będzie dbał o realizację zaleceń IPETu oraz na bieżąco wspierał dziecko;
• Wydłużenie czasu na wykonywanie zadań czy pisania sprawdzianów;
• Dzielenie materiału na mniejsze partie;
• Stosowanie pomocy wizualnych;
• Umożliwianie korzystanie z dedykowanych pomocy dydaktycznych;
• Dostosowania sposobu sprawdzania wiedzy;
• Dbanie o ograniczanie bodźców rozpraszających i dostosowanie przestrzeni do potrzeb dziecka.

W przypadku dzieci w spektrum autyzmu szczególnie ważna jest przewidywalność i poczucie bezpieczeństwa. Pomocne bywają stałe zasady pracy, plan dnia, wcześniejsze przygotowywanie ucznia do zmian oraz jasne określenie oczekiwań. Dziecko często lepiej funkcjonuje, gdy wie, co będzie się działo i jakie są kolejne etapy zadania.

Dostosowanie obejmuje również funkcjonowanie społeczne ucznia. Niektóre dzieci mogą mieć trudności z pracą w grupie, nawiązywaniem relacji czy rozumieniem emocji innych osób. W takich sytuacjach nauczyciele i specjaliści wspierają rozwijanie kompetencji społecznych, pomagają w budowaniu relacji rówieśniczych oraz uczą zasad komunikacji.

Oprócz ogólnych zasad dotyczących dostosowania wymagań edukacyjnych praktycznie każdy przedmiot szkolny posiada również własny katalog rekomendowanych dostosowań. Są to materiały publikowane zarówno przez instytucje rządowe i ośrodki doskonalenia nauczycieli, jak i niezależne wydawnictwa specjalizujące się w edukacji oraz pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Dostosowania mogą więc wyglądać inaczej np. na języku polskim, matematyce, fizyce, języku obcym czy wychowaniu fizycznym, ponieważ każdy przedmiot wymaga od ucznia innych kompetencji oraz angażuje różne obszary funkcjonowania.

Przykładowo, na języku polskim większy nacisk może być położony na wspieranie rozumienia poleceń i pracy z tekstem, na matematyce pomocne bywają schematy, wizualizacje i dzielenie zadań na etapy podczas języków obcych ważne może być ograniczenie przeciążenia pamięciowego, a na wychowaniu fizycznym konieczne bywa uwzględnienie trudności sensorycznych, koordynacyjnych czy społecznych.

W szkole podstawowej bardzo ważna jest również aktywna rola rodzica. Rodzic powinien uczestniczyć zarówno w tworzeniu, jak i późniejszej ewaluacji IPET-u, ponieważ to właśnie ten dokument określa formy wsparcia i dostosowania, jakie szkoła ma obowiązek realizować. Regularny kontakt z nauczycielami i specjalistami pozwala rodzicom monitorować czy zalecenia zawarte w orzeczeniu są rzeczywiście wdrażane, a  zastosowane metody wsparcia są skuteczne. Czasem może się okazać że niezbędna jest dalsza diagnostyka, by jak najlepiej dostosować wsparcie do potrzeb dziecka.

W zależności od diagnozy jaką posiada dziecko i zaleceń zawartych w orzeczeniu poradni psychologiczno – pedagogicznej dostosowania mogą się diametralnie różnić od siebie. Czego innego będzie potrzebować np. dziecko w spektrum autyzmu a czego innego dziecko słabowidzące lub z niepełnosprawnością intelektualną, czy innymi deficytami rozwojowymi. Dostosowanie wymagań powinno więc uwzględniać konkretne potrzeby konkretnego dziecka, bo tylko wtedy będzie realnym wsparciem dla dziecka.

Podsumowując

Dostosowanie wymagań edukacyjnych dla dzieci w spektrum autyzmu nie jest przywilejem ani obniżaniem poziomu nauczania. Jest formą wsparcia, która ma umożliwić dziecku pełniejsze uczestniczenie w edukacji, rozwijanie swoich możliwości oraz budowanie poczucia bezpieczeństwa i sprawczości.

Każde dziecko rozwija się w indywidualnym tempie i potrzebuje innych warunków do nauki oraz funkcjonowania społecznego. W przypadku dzieci neuroróżnorodnych szczególnie ważne jest stworzenie środowiska, które będzie przewidywalne, wspierające i dostosowane do ich potrzeb sensorycznych, emocjonalnych oraz komunikacyjnych. Odpowiednio dobrane metody pracy pomagają dziecku nie tylko zdobywać wiedzę, ale również rozwijać samodzielność, kompetencje społeczne i wiarę we własne możliwości.

Zarówno przedszkole, jak i szkoła mają obowiązek organizować proces edukacyjny w sposób uwzględniający indywidualne potrzeby ucznia. Kluczową rolę odgrywa tutaj współpraca pomiędzy nauczycielami, terapeutami, specjalistami oraz rodzicami. Tylko wspólne działania i regularna wymiana informacji pozwalają stworzyć dziecku spójny system wsparcia.

Należy pamiętać, że właściwie przygotowane dostosowania oraz odpowiednie podejście dorosłych mogą znacząco wpłynąć na funkcjonowanie dziecka i jego doświadczenia związane z edukacją. Dziecko, które czuje się rozumiane, bezpieczne i wspierane, ma większą szansę rozwijać swój potencjał, budować pozytywną samoocenę i z większą pewnością odnajdywać się w codziennych wyzwaniach szkolnych oraz społecznych.

 

mgr Aleksandra Wieczorek

(psycholog, psychoterapeuta poznawczo-behawioralny w trakcie certyfikacji)

Niepubliczny Punkt Przedszkolny Effectis (NPP Effectis)

placówka terapeutyczna dla dzieci z autyzmem

www.effectis.edu.pl

+48 505 868 502

lokalizacje:

* Warszawa, Ursynów

1. Pod Lipą 1, lok. U-02

* Warszawa, Mokotów

1. Modzelewskiego 8, lok U-01

2.