Plany Aktywności dla Dzieci z ASD: Droga do Samodzielności w Domu – Część 2

W pierwszej części naszego artykułu omówiliśmy ogólne założenia i korzyści płynące z wprowadzenia planów aktywności dla dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, podkreślając ich rolę w zapewnianiu struktury i przewidywalności. W drugiej części, skupimy się na tym, jak efektywnie egzekwować plany aktywności w środowisku domowym, dlaczego dziecko może odmawiać współpracy, jak wykorzystać kontrakty behawioralne i zrozumienie funkcji zachowania do budowania samodzielności i harmonii w rodzinie, a także przedstawimy praktyczny przykład planu dnia.

Zapraszam do lektury.

Monika Henkelman-Wiśniewska

nauczyciel, pedagog specjalny

dyrektor NPP Effectis

 

Planowanie dnia w domu: Fundament samodzielności

Wprowadzenie planu dnia w warunkach domowych to potężne narzędzie wspierające rozwój dziecka ze spektrum autyzmu. Rodzice często obserwują, że ich dzieci mają trudności z płynnym przechodzeniem z jednej aktywności do drugiej, kończeniem zadań, czy samodzielnym organizowaniem czasu wolnego. Brak przewidywalności w ciągu dnia może prowadzić do niepokoju, zwłaszcza w weekendy, kiedy struktura jest mniej zdefiniowana niż w dni szkolne. Plan dnia staje się wówczas kotwicą, która zapewnia poczucie bezpieczeństwa i pozwala dziecku lepiej rozumieć ciąg wydarzeń.

Pamiętajmy, że plan musi być dostosowany do indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka. Może obejmować cały dzień, część dnia (np. popołudnie po przedszkolu) lub weekendy. Aktywności przedstawiamy za pomocą zdjęć, piktogramów, symboli lub słów, w zależności od poziomu funkcjonowania dziecka. Ważne jest, aby znaki były wyraźne i jednoznaczne. Zawsze warto skonsultować się z terapeutą prowadzącym dziecko, aby wybrać najbardziej efektywne symbole. Plany powinny być krótkie, zawierać od trzech do pięciu znanych dziecku zadań i mieć jasno określony koniec. W Niepublicznym Punkcie Przedszkolnym Effectis, kładziemy duży nacisk na indywidualizację planów, tak aby każdy podopieczny mógł realizować program dopasowany do swoich potrzeb i możliwości.

 

Gdy dziecko nie chce wykonywać zadania: Zrozumienie funkcji zachowania

Często zdarza się, że dziecko z autyzmem odmawia wykonania zadania z planu aktywności lub wykazuje „zachowania problemowe”. Zamiast skupiać się wyłącznie na samym zachowaniu, kluczowe jest zrozumienie dlaczego jego przyczyny. W stosowanej analizie zachowania (ABA) wyróżnia się cztery główne funkcje zachowania:

• Ucieczkowa/Unikowa: Dziecko może unikać zadania, ponieważ jest dla niego zbyt trudne, nudne, nieprzyjemne sensorycznie lub wymaga zbyt dużego wysiłku. Zachowanie problemowe (np. płacz, rzucanie przedmiotami) pozwala dziecku uniknąć wykonania aktywności.
• Rzeczowa/Dostęp do czegoś: Dziecko wykonuje zachowanie problemowe, aby uzyskać dostęp do konkretnego przedmiotu, aktywności lub wzmocnienia, którego w danym momencie nie otrzymuje. Może to być ulubiona zabawka, tablet, czy przekąska.
• Stymulacyjna (auto-stymulacyjna/sensoryczna): Zachowanie problemowe (np. kołysanie się, machanie rękami, wydawanie dźwięków) samo w sobie jest wzmacniające dla dziecka, ponieważ dostarcza mu określonych bodźców sensorycznych lub pomaga w regulacji.
• Uwagowa: Dziecko wykonuje zachowanie niepożądane, aby zwrócić na siebie uwagę dorosłego – zarówno pozytywną (chwalenie), jak i negatywną (upominanie, kłótnia). Dla niektórych dzieci każda uwaga jest wzmocnieniem.
• Fizjologiczna: Zachowanie dziecka może być wynikiem niezaspokojonej potrzeby fizjologicznej – głodu, pragnienia, zmęczenia, bólu, dyskomfortu związanego z chorobą, czy brakiem snu.

Zrozumienie funkcji zachowania jest kluczowe, aby dobrać odpowiednią interwencję. Jeśli dziecko unika zadania (funkcja ucieczkowa), możemy uprościć zadanie, zapewnić więcej podpowiedzi (fizycznych, nie werbalnych!), skrócić czas trwania aktywności lub wprowadzić częstsze przerwy. Jeśli zachowanie służy uzyskaniu czegoś (funkcja rzeczowa), możemy wprowadzić system wzmocnień lub uczyć komunikacji funkcjonalnej (np. prośby o dany przedmiot). W przypadku funkcji uwagowej, możemy uczyć dziecko, jak pozytywnie zwrócić na siebie uwagę lub ignorować zachowania problemowe, a wzmacniać zachowania pożądane.

Egzekwowanie planów: Konsekwencja i wsparcie

Tak jak wspominaliśmy w ostatnim naszym artykule, nauka korzystania z planów aktywności początkowo odbywa się z pomocą podpowiedzi fizycznych, czyli delikatnego kierowania dłońmi i rękami dziecka. Na początku stosuje się podpowiedzi pełne, aby uniknąć błędów i zapewnić prawidłowe wykonanie zadania. Ważne jest, aby stopniowo wycofywać pomoc fizyczną, tak aby dziecko z czasem było w stanie samodzielnie brać znak z planu, przechodzić do miejsca aktywności i odkładać znak w wyznaczone miejsce. Należy unikać zbędnych podpowiedzi słownych, ponieważ dzieci z autyzmem szybko się od nich uzależniają, co utrudnia rozwój samodzielności.

Należy pamiętać aby umiejscowienie tablic planów aktywności było stałe i dobrze znane dziecku. Każda aktywność, której chcemy nauczyć dziecka powinna także zostać uprzednio przećwiczona z osobą dorosłą, tak aby zamodelować dziecku poprawne jej wykonanie. Po zakończeniu aktywności, sygnalizujemy koniec (np. poprzez pokazanie znaku „KONIEC”) i prowadzimy dziecko z powrotem do planu. Stopniowe wycofywanie pomocy fizycznej jest kluczowe, aby dziecko jak najszybciej przejęło inicjatywę i samodzielnie realizowało plan. Jeśli dziecko popełnia błędy, należy powtórzyć z nim cały proces lub rozbić aktywność na mniejsze części za pomocą łańcuchów zachowań (o których piszemy w dalszej części artykułu).

Monitorowanie postępów jest niezwykle ważne, aby ocenić skuteczność wprowadzonych interwencji i w razie potrzeby zmodyfikować plan lub udzielane podpowiedzi.

Przykładowy plan dnia z elementami samodzielności

Oto przykład fragmentu dziennego planu aktywności, który ma na celu rozwijanie samodzielności dziecka w typowych domowych czynnościach. Każda aktywność byłaby przedstawiona za pomocą symbolu obrazkowego PCS lub zdjęcia.

Poranny Plan Samodzielności (8:00 – 9:00)

1. Obudzenie się i posłanie łóżka: (Obrazek dziecka budzącego się, następnie symbol posłanego łóżka). Rodzic podchodzi do planu z dzieckiem, wskazuje symbol „Obudzenie się”, a następnie kieruje dziecko do łóżka. Po wstaniu, wspólnie (początkowo z pełną pomocą fizyczną, potem stopniowo redukowaną) ścielą łóżko.
2. Mycie zębów i twarzy: (Symbol obrazkowy zębów i szczoteczki, potem twarzy i ręcznika). Dziecko przechodzi do łazienki. Plan w łazience może zawierać szczegółową sekwencję mycia zębów i twarzy (np. odkręć wodę, zmocz szczoteczkę, nałóż pastę, umyj zęby, itp.).
3. Ubieranie się: (Symbole różnych części garderoby). Plan może pokazywać kolejność ubierania się (np. majtki, skarpetki, koszulka, spodnie). Odzież powinna być przygotowana i łatwo dostępna.
4. Przygotowanie śniadania (proste): (Symbol miski, płatków, mleka). Dziecko przechodzi do kuchni. Tutaj również może być szczegółowy plan (np. weź miskę, weź płatki, wsyp płatki, nalej mleko, odstaw mleko).
5. Jedzenie śniadania: (Obrazek dziecka jedzącego).
6. Zabawa ulubioną zabawką / Czas wolny: (Obrazek ulubionej zabawki dziecka lub znaku „czas wolny”). To jest “nagroda” za wykonanie porannych aktywności, czyli wzmacnianie zachowania pożądanego.

Każde ukończenie aktywności jest sygnalizowane i dziecko odhacza ją z planu (np. przekładając symbol do „skończonych” lub na koniec tablicy).

Kontrakty z dzieckiem: Budowanie motywacji i odpowiedzialności

W miarę jak dziecko staje się bardziej samodzielne, można wprowadzać kontrakty behawioralne. Kontrakt to pisemna lub wizualna umowa między dzieckiem a dorosłym, jasno określająca, jakie zachowanie jest oczekiwane i jaka nagroda (wzmocnienie) nastąpi po jego wykonaniu. Kontrakty wspierają rozwój odpowiedzialności i samodzielności w podejmowaniu decyzji. Na przykład, jeśli dziecko ma problem z myciem zębów, kontrakt może brzmieć: „Jeśli umyjesz zęby, będziesz mógł/mogła przez 10 minut oglądać ulubioną bajkę.”

Aby kontrakt był skuteczny, należy pamiętać o kilku zasadach:

• Jasność i precyzja: Cel musi być jasno określony i mierzalny. Dziecko musi wiedzieć, co dokładnie ma zrobić (np. „Umyj zęby przez 2 minuty”, zamiast „Umyj zęby”). Unikamy ogólników, skupiamy się na konkretach.
• Atrakcyjność nagrody: Nagroda powinna być silnym motywatorem dla dziecka. Warto obserwować, co dziecko lubi, o co często prosi, co jest dla niego cenne. Może to być ulubiona aktywność (np. zabawa na placu zabaw, gra na tablecie), przedmiot (np. nowa kredka, drobna zabawka), czy przywilej (np. wybór bajki na wieczór). Pamiętajmy, że wzmocnienia zmieniają się wraz z wiekiem i zainteresowaniami dziecka.
• Natychmiastowość wzmocnienia: Nagroda powinna być dostępna niemal natychmiast po wykonaniu zadania. Opóźnienie wzmocnienia może osłabić jego działanie. W przypadku niektórych aktywności, które wymagają więcej czasu, można zastosować wzmocnienia symboliczne (np. żeton, punkt), które po zebraniu określonej liczby wymieniane są na nagrodę główną.
• Pozytywne sformułowanie: Skupiamy się na tym, co dziecko ma zrobić, a nie czego ma nie robić. „Umyj ręce” zamiast „Nie brudź rąk”. Wzmacniamy pożądane zachowania, a nie karzemy niepożądane.
• Realizm: Oczekiwania muszą być dostosowane do aktualnych możliwości dziecka. Początkowo cele mogą być bardzo małe i łatwe do osiągnięcia, stopniowo je zwiększamy. Ważne jest, aby dziecko doświadczało sukcesów.
• Konsekwencja: To najważniejszy element. Zarówno dziecko, jak i dorośli muszą przestrzegać zasad kontraktu. Jeśli dziecko wykona zadanie, musi otrzymać nagrodę. Jeśli nie wykona, nie otrzymuje nagrody. Brak konsekwencji podważa sens kontraktu i może prowadzić do eskalacji zachowań problemowych.
• Wizualizacja kontraktu: Szczególnie dla dzieci z ASD, kontrakt powinien być przedstawiony wizualnie – za pomocą zdjęć, symboli PCS, czy prostych zdań, aby był dla nich zrozumiały i łatwo dostępny do wglądu.

W Niepublicznym Punkcie Przedszkolnym Effectis, zawsze celebrujemy sukcesy dzieci, wzmacniając ich pozytywne zachowania i budując wiarę we własne możliwości. Chwalenie i nagradzanie dziecka za każdy, nawet najmniejszy postęp, jest niezwykle ważne dla budowania jego motywacji i pewności siebie.

Korzyści dla całej rodziny

Wprowadzenie planów aktywności w domu to inwestycja, która przynosi korzyści nie tylko dziecku, ale całej rodzinie.

• Redukcja stresu i frustracji: Kiedy dziecko wie, co ma robić i w jakiej kolejności, zmniejsza się jego niepokój, a co za tym idzie – liczba zachowań niepożądanych. Rodzice zyskują poczucie kontroli i mniej frustracji wynikającej z codziennych zmagań.
• Większa samodzielność dziecka: Dzięki planom, dzieci uczą się wykonywać zadania krok po kroku, bez ciągłej pomocy dorosłych. To uczy je planowania i pomaga w codziennym życiu.
• Uporządkowany rytm dnia: Spójność i rutyna w domu, wynikająca z regularnego stosowania planów aktywności, wzmacnia efekty terapeutyczne i pomaga dziecku w wypracowaniu przewidywalnego rytmu dnia.
• Lepsza komunikacja w rodzinie: Wspólne tworzenie planów i ustalanie celów wymaga otwartej komunikacji między rodzicami a dzieckiem, a także między rodzicami a terapeutami. Dzieci uczą się wyrażać swoje preferencje, a dorośli – lepiej rozumieć potrzeby dziecka.
• Rozwój kompetencji rodzicielskich: Rodzice uczą się, jak efektywnie wspierać swoje dziecko, jak stosować podpowiedzi i wzmocnienia, a także jak monitorować postępy. To buduje ich pewność siebie jako opiekunów i pomaga im lepiej zrozumieć specyficzne potrzeby dziecka z ASD.

Dorośli, angażując się w tworzenie i wdrażanie planów aktywności, sami uczą się cennych umiejętności. Rozwijają empatię (poprzez próby zrozumienia perspektywy dziecka i funkcji jego zachowań), cierpliwość (w procesie stopniowego wycofywania podpowiedzi i budowania samodzielności), kreatywność (w poszukiwaniu odpowiednich wzmocnień i sposobów wizualizacji). Uczą się analizować zachowania (dlaczego dziecko to robi?), stawiać jasne cele (co dokładnie chcemy osiągnąć?) i konsekwentnie dążyć do ich realizacji (zarówno w egzekwowaniu planu, jak i w stosowaniu wzmocnień). Stają się bardziej świadomymi obserwatorami potrzeb swojego dziecka i potrafią elastycznie dostosowywać strategie wsparcia. To doświadczenie przenosi się na inne obszary życia, wzmacniając ogólne kompetencje organizacyjne, wychowawcze i interpersonalne dorosłych. Wzmacnia również poczucie sprawczości i kontroli nad sytuacją, co jest niezwykle ważne w codzienności rodzin z dziećmi z autyzmem.

Łańcuchy zachowań jako narzędzie wspierające samodzielność dzieci w domu, czyli co zrobić gdy plan dnia nie działa

Niektóre aktywności domowe – takie jak ubieranie się, mycie zębów czy przygotowanie posiłku – mogą być dla dziecka z zaburzeniami rozwojowymi pozornie nieosiągalne, szczególnie gdy wymagają wielu drobnych działań wykonywanych w odpowiedniej kolejności. W takich przypadkach z pomocą przychodzi technika łańcuchów zachowań, która umożliwia stopniową naukę złożonych czynności poprzez rozłożenie ich na proste, przystępne kroki.

Czym jest łańcuch zachowań?

Łańcuch zachowania to technika stosowana w analizie behawioralnej, w której złożone zadanie zostaje rozbite na serię mniejszych, następujących po sobie kroków (tzw. ogniw), prowadzących do osiągnięcia pożądanego rezultatu. Każde ogniwo to konkretne, obserwowalne zachowanie, które jest wywoływane przez bodziec (np. efekt poprzedniego kroku) i zakończone konsekwencją – najczęściej pozytywną – która wzmacnia dalsze działanie.

Po otwarciu tubki z pastą (krok 1) dziecko może nałożyć ją na szczoteczkę (krok 2). Ostateczny cel (umycie zębów) zostaje osiągnięty poprzez wykonanie wszystkich kroków w określonej kolejności.

 

Dla kogo są łańcuchy zachowań?

Chociaż technika ta doskonale sprawdza się w pracy z dziećmi z ASD, ADHD czy innymi zaburzeniami rozwoju, może być skutecznie stosowana również u dzieci neurotypowych. Jest to bardzo dobry sposób na  wspieranie samodzielności dziecka, organizacji codziennych działań, budowania dobrych nawyków oraz szansa na zmniejszenie częstotliwości konfliktów rodzinnych.

W istocie, wiele rutyn dnia codziennego (pakowanie plecaka, odrabianie lekcji, wieczorne przygotowania) to właśnie łańcuchy zachowań, które dzieci opanowują poprzez praktykę i powtarzalność.

Jak zaplanować łańcuch zachowania?

1. Zdefiniuj cel – nazwij aktywność jakiej chcesz nauczyć dziecko

Określ konkretną umiejętność, której chcesz nauczyć dziecko (np. „samodzielne mycie rąk”, „robienie kanapki”). Pamiętaj by była to czynność, a nie brak czynności. Oznacza to że zachowaniem będzie “ubieranie się ” ale nie będzie nim “nie bieganie w trakcie ubierania”.

2. Rozbij umiejętność na proste kroki

Każdy krok powinien być jasny, możliwy do wykonania i obserwowalny. Dobrze,  by dało się go przedstawić wizualnie.

Łańcuch zachowań –  robienie kanapki

• Wyjmuję chleb z szafki
• Biorę kromkę chleba
• Wyjmuję masło i szynkę z lodówki
• Smaruję chleb masłem
• Kładę szynkę
• Chowam produkty do lodówki
• Zjadam kanapkę

3. Zidentyfikuj mocne i słabe ogniwa

Sprawdź, które kroki dziecko już potrafi wykonać samodzielnie, a które wymagają wsparcia. Dzięki temu będziesz mógł wybrać najlepszą technikę nauki oraz ocenisz jak dokładna instrukcja będzie potrzebna.

 

4. Wybierz strategię nauki:

• Łańcuch zachowania od początku – dziecko uczy się od wszystkich kroków od początku. Po wykonaniu pierwszego kroku resztę wykonuje dorosły. Ten sposób dobrze sprawdzi się w aktywnościach, które nie są zbyt frustrujące na początku albo gdy dziecko opanowało już pierwsze kroki np. Wie że do mycia rąk trzeba odkręcić wodę ale następnie rozkojarza się i nie pamięta co zrobić dalej. Będzie też łatwiejszy dla dzieci które cenią sobie samodzielność i chcą robić rzeczy same.
• Łańcuch zachowania od końca – dziecko wykonuje ostatni krok, resztę robi dorosły. Kolejne kroki są dodawane od końca, stopniowo wydłużając aktywność dziecka.  Technika ta mocno motywuje dziecko ponieważ od razu widzi ono swój sukces. Dobrze sprawdza się w przypadku aktywności związanych z samodzielnością np. Ubieranie się. Ten sposób jest przydatny, gdy zadanie jest trudniejsze, dziecko ma niższą motywację do podejmowania zadań, występują trudności z planowaniem i organizacją ruchu.
• Uczenie w całości – dziecko próbuje wykonać cały łańcuch od razu, z pomocą przy trudniejszych ogniwach. Dziecko przechodzi przez cały łańcuch za każdym razem od początku do końca. Dorosły udziela pomocy tylko tam gdzie dziecko sobie nie radzi. Sposób ten sprawdzi się, gdy dziecko dobrze radzi sobie z frustracją i wysiłkiem oraz gdy łańcuch czynności jest krótki. Pomoże też w szybkim wdrożeniu konkretnej rutyny np porannej albo wieczornej.

5. Użyj podpowiedzi i wzmocnień

Podpowiedź to  tymczasowa pomoc stosowana przed lub w trakcie działania, która zwiększa prawdopodobieństwo poprawnego wykonania zadania.

 

Rodzaje podpowiedzi:

• Fizyczna prowadzenie ręki dziecka.
• Wzrokowa obrazki w planie aktywności.
• Werbalna np. „Teraz połóż kanapkę na talerzu.”
• Gestowa pokazanie palcem, gdzie coś odłożyć.

Podpowiedzi należy stopniowo wycofywać, aby nie doprowadzić do uzależnienia dziecka od naszej  pomocy.

 

Wzmocnienie to  konsekwencja po zachowaniu, która zwiększa prawdopodobieństwo, że dziecko powtórzy dane zachowanie w przyszłości.

Rodzaje wzmocnień:

• Pozytywne – dziecko dostaje coś przyjemnego (naklejkę, pochwałę, dostęp do zabawy)
• Negatywne – dziecko unika czegoś nieprzyjemnego (np. kolejnej reprymendy po posprzątaniu pokoju).

Wzmocnienie musi być dopasowane do dziecka – to, co działa motywująco na jedno dziecko, może nie zadziałać na inne. Mogą być to:

Wzmocnienia społeczne – pochwała, uśmiech, przybicie piątki. Są bardzo skuteczne gdy dziecko ceni sobie aprobatę dorosłych, a relacja między dzieckiem a dorosłych jest dobra.

Wzmocnienia rzeczowe – naklejki, słodycze, zabawki. Mogą być dobrym pomysłem przy bardzo dużych wyzwaniach dla dziecka, albo gdy wewnętrzna motywacja jest niska.

Wzmocnienia w postaci aktywności – bajka, gra, zabawa samodzielna lub z dorosłym.

Wzmocnienia naturalne – związane z daną aktywnością np. Zjedzenie przygotowanej kanapki, zabawa po sprzątnięciu, czyste ręce po umyciu, satysfakcja z sukcesu, wyjście na plac zabaw po ubraniu się.

 

6. Wycofuj pomoc, monitoruj postępy

Stopniowo ograniczaj podpowiedzi i obserwuj, jak dziecko radzi sobie samodzielnie. Utrwalaj umiejętność poprzez powtarzanie w różnych sytuacjach i środowiskach.

 

Cechy dobrego łańcucha zachowań:

• Składa się z prostych, obserwowalnych kroków.
• Każde ogniwo wyzwala kolejne działanie.
• Można go uczyć od początku, od końca lub w całości.
• Uczy struktury, samodzielności i wytrwałości.
• Daje poczucie sukcesu nawet przy częściowym wykonaniu zadania.

Łańcuchy zachowań nie są „terapeutyczne z natury” – są po prostu skuteczną metodą nauki, opartą na przewidywalności, strukturze i pozytywnym wzmocnieniu. Mogą być przydatną techniką dla każdego rodzica. W NPP Effectis stanowią standard podczas czynności higienicznych (mycie rąk, korzystanie z toalety) oraz podczas rozbierania się i ubierania w szatni. Dzięki temu nawet te dzieci, dla których te aktywności są wyzwaniem – mogą budować swoją autonomię.

 

mgr Milena Frelik

(psycholog, Stosowany Analityk Zachowania)

oraz

mgr Aleksandra Wieczorek

(psycholog, terapeuta behawioralny)

 

Niepubliczny Punkt Przedszkolny Effectis (NPP Effectis)

placówka terapeutyczna dla dzieci z autyzmem

www.effectis.edu.pl

+48 505 868 502

 

lokalizacje:

* Warszawa, Ursynów

1. Pod Lipą 1, lok. U-02

 

* Warszawa, Mokotów

1. Modzelewskiego 8, lok U-01